تفاوت کوک و رگلاژ پیانو و دیگر سازها
اگر شما نوازنده ویولن، تار، سهتار، گیتار و یا دیگر سازهای مشابه باشید، به راحتی و تقریباً قبل از اجرای هر قطعه، کوک کامل ساز خود را انجام داده و حتی ممکن است قادر به انجام بخشهایی از رگلاژ این سازها نیز باشید. اما چه چیزی پروسه کوک و رگلاژ پیانو را تبدیل به یک پروسه تخصصی میکند که از توان و علم نوازنده خارج است؟
کوتاهترین پاسخ این است: ۸۸ نت و ۲۲۰ سیم! شما برای کوک سهتار و ویولن تنها نیاز دارید ۴ سیم را به فرکانس برسانید. این تعداد برای تار یا گیتار ۶ سیم است (البته کوک ساز تار برای نوازندههای این ساز کمی مشکلتر از سازهای دیگر است، چرا که از این ۶ سیم، هر دو سیم صدادهی واحد داشته و باید در یک فرکانس دقیق و بدون کوچکترین اختلاف تنظیم شوند). پیانو نسبت به این سازها حدود ۴۰ برابر تعداد سیم بیشتری دارد که از بین این سیمها، حدود ۲۰٪ دوتایی و حدود ۷۰٪ سهتایی هستند؛ یعنی هر سه سیم باید دقیقاً یک صدای دقیق و ژوست داشته باشند و جدا از بحث کوک تکی نتها، باید به دقیق بودن کوک فواصل میان نتها نیز دقت داشت.
علاوه بر همه اینها، اکثر این سازها گوشیهایی دارند که برای کوک شدن با دست ساخته شدهاند و نوازنده بهراحتی با چرخاندن این گوشیها کشش سیمها را کم و زیاد میکند؛ در حالی که Tuning Pinهای پیانو که همان نقش گوشی کوک سازهای دیگر را دارند، فقط با آچار کوک تخصصی قابل تنظیم هستند.
برای رگلاژ نیز پروسه تقریباً به همین شکل است؛ هر نت پیانو بهصورت میانگین تشکیلشده از ۳۰ قطعه مکانیکی رگلاژپذیر است. یعنی برای رگلاژ کامل هر پیانو بهصورت میانگین حدود ۲۵۰۰ قطعه مکانیکی باید مورد بررسی و رگلاژ قرار بگیرند. طبیعتاً این یک پروسه تخصصی بوده که نیاز به علم و ابزار تخصصی، شناخت کامل قطعات و دانش و تجربه تشخیص مشکل و رگلاژ دارد.
اصول نگهداری و عوامل تأثیرگذار بر ماندگاری کوک و رگلاژ پیانو
پیانو مانند یک میز یا صندلی نیست که پس از خرید صرفاً آن را در یک گوشه از منزل به حال خود رها کنید. نگهداری از این ساز ارزشمند نیازمند رعایت یکسری اصول ساده اما حیاتی برای حفظ ماندگاری آن میباشد.
اصول نگهداری پیانو به ترتیب اولویت عبارتاند از:
-
انجام کوک دورهای ۶ ماهه: همانطور که پیشتر گفتیم، کشش سیمهای پیانو همواره در حال وارد کردن نیروی ۲۰ تنی به پینبلاک است. کشش سیمها و فرکانس کلی پیانو همواره و بهطور مستمر در حال کاهش میباشد. استانداردهای جهانی نشان میدهند که این کاهش فشار تا مدت ۶ ماه کشش سیمها و فرکانس یک پیانوی سالم را از استاندارد خارج نمیکند. اما با گذشت این زمان، فرکانس پیانو از حد استاندارد خارج میشود؛ بهطوریکه پیانویی که سالها کوک نشود، ممکن است به فرکانس زیر ۴۳۰ هرتز برسد که اصطلاحاً به آن پیانوی مرده (Dead Piano) گفته میشود. انجام کوک مجدد برای همچین پیانویی باعث ایجاد فشار مضاعف بر سیمها و پینبلاک ساز میشود و در صورت کوک ناشیانه، سیمهای پیانو پاره شده و پینبلاک نیز ممکن است دچار ترک و از دست دادن توان نگهداری کوک شود. علاوه بر این موضوع، در صورت انجام شدن کوکهای دورهای ۶ ماهه توسط کارشناس فنی کوشا پیانو، چکاپ سلامت فنی کامل پیانو نیز بههنگام کوک انجام میشود که این امر باعث شناسایی زودهنگام مشکلات و خرابیهای احتمالی پیانو شده و این مشکلات قبل از آسیب شدید به پیانو و به وجود آوردن هزینههای بالای تعمیرات برطرف میشوند.
-
قرار دادن پیانو در محل مناسب: در منزل شما ممکن است نقاطی از نظر دکوراسیون برای قرار دادن پیانو عالی به نظر برسند؛ اما در نظر داشته باشید که قرار دادن پیانو در بعضی مکانها میتواند منجر به از دست دادن سریعتر کوک و همچنین آسیبهای شدید به ساز شود. پیانو به هیچ عنوان نباید جلوی باد مستقیم کولر، در مجاورت وسایل گرمایشی (شوفاژ، شومینه، بخاری و ...)، در مجاورت پنجره و یا دیوار خارجی با عایقبندی ضعیف و درز هوای سرد و گرم، در کنار دیوار مجاور سرویسهای بهداشتی و در معرض مستقیم گرمایش از کف قرار بگیرد.
-
جابهجایی پیانو: اساسکشی و جابهجایی پیانو باعث بههمریختن کوک و در بسیاری از موارد بههمریختن رگلاژ پیانو نیز میشود. این موضوع یک اتفاق نرمال بوده و در صورت جابهجایی پیانو هیچ راهی برای پیشگیری از آن نیست. اما در صورت جابهجایی غیراصولی پیانو توسط افراد ناشی، پیانو میتواند دچار مشکلات بسیار شدیدتر و جدیتری از جمله آسیب به بدنه، پدالها و ساندبورد شود. بنابراین توصیه میشود حمل پیانو را حتماً به تیم متخصص در حمل پیانو بسپارید. بعد از جابهجایی پیانو، شرایط جدید محیطی نیز میتواند باعث از دست دادن کوک پیانو شود. بنابراین توصیه میشود که پس از جابهجایی، ۲ هفته صبر کرده و سپس جهت هماهنگی کوک و رگلاژ ساز خود اقدام نمایید تا این خدمات بالاترین حد ماندگاری را داشته باشند.
-
حفظ دمای ثابت: دمای استاندارد محیط نگهداری پیانو حدود دمای ۲۵ درجه میباشد. البته این استاندارد اهمیت بالایی ندارد و اگر به دمای پایینتر یا بالاتر عادت دارید، میتوانید دمای موردپسند خود را تنظیم نمایید. نکتهای که جهت حفظ سلامت پیانو اهمیت بسیار بسیار بیشتری دارد، حفظ این دما و ثابت نگهداشتن آن است؛ یعنی از تغییرات ناگهانی دما در محیط نگهداری پیانو باید جلوگیری بهعمل آورید. برای مثال، باز کردن ناگهانی درب یا پنجره در فصل سرما و ورود ناگهانی هوای سرد و کاهش دمای شدید آنی میتواند منجر به آسیب دیدن ساندبورد، پینبلاک و دیگر قطعات پیانو شود. پیشنهاد میشود دمای منزل را بهکمک ترموستات ثابت نگه داشته و در صورت عدم دسترسی به ترموستات، بهکمک یک دماسنج، دمای محیط پیانو را بهصورت مداوم چک کرده و از ثابت ماندن آن اطمینان حاصل فرمایید.
-
حفظ رطوبت استاندارد و ثابت: رطوبت استاندارد محیط نگهداری پیانو حداقل ۳۰٪ و حداکثر ۵۰٪ میباشد. برخی منابع نیز بازه ۳۵٪ تا ۵۵٪ را استاندارد میشمارند. رعایت این بازه استاندارد از اهمیت زیادی برخوردار است؛ چرا که کمبود رطوبت باعث خشک شدن قطعات چوبی و فلزی پیانو و بهوجود آمدن ایرادات در کوک و رگلاژ و سلامت کلی ساز میشود. رطوبت زیاد نیز تقریباً همین مشکلات را در کنار زنگزدگی قطعات و بیدزدگی شدید پیانو به ارمغان میآورد. علاوه بر دماسنج، حتماً از یک رطوبتسنج در محیط نگهداری پیانو استفاده نمایید. اگر این دستگاه رطوبت محیط شما را در بازه استاندارد نشان میداد، نیاز به کار بیشتری نیست و فقط باید دقت کنید که این درصد رطوبت ثابت مانده و حتی در بازه استاندارد نیز تغییر ناگهانی نداشته باشد. اگر شما در شهرهای خشک زندگی میکنید و یا سیستم سرمایشی محیط شما کولر گازی است، احتمال زیادی وجود دارد که رطوبت محیط شما پایینتر از ۳۰٪ باشد. در این صورت، بسیاری از افراد برای افزایش رطوبت پیانو قرار دادن یک ظرف آب در پایین پیانو را توصیه میکنند؛ اگرچه این روش اشتباه نیست، اما مشکلات خاص خود را دارد و روش نوینتر و استانداردتر تأمین رطوبت، استفاده از دستگاه بخور آب سرد میباشد. البته باید دقت داشته باشید که این دستگاه را روی پیانو یا در مجاورت مستقیم پیانو قرار ندهید؛ وظیفه این دستگاه تأمین رطوبت فضای نگهداری پیانو است. اگر شهر محل زندگی شما یک شهر مرطوب است، احتمال دارد که رطوبت از ۵۰٪ بیشتر باشد. بهترین راه کنترل و کاهش این رطوبت، استفاده از گیاهان طبیعی در محیط نگهداری پیانو است. همچنین کولرهای گازی نیز میتوانند به کاهش رطوبت کمک کنند.
تفاوت کوک و رگلاژ
در یک تعریف ساده:
-
کوک پیانو: یعنی رساندن کشش سیمهای این ساز به فرکانس استاندارد و واحد.
-
رگلاژ پیانو: عبارت است از تنظیم قطعات اکشن، کلاویهها، پدالها و سیمها جهت رسیدن به تاچ یکدست، استاندارد، بدون خطا و مطابق سلیقه شما.
در واقع پروسه کوک بر شفافیت و یکدست بودن صدایی که از پیانو میشنوید (یا همان ژوست بودن پیانو) تأثیر دارد، اما رگلاژ پیانو بر احساس انگشتان شما هنگام نوازندگی تأثیرگذار است؛ برای مثال سنگینی و سبکی کلاویهها و یا میزان کنترل بر داینامیک پیانو.
چرا هر پیانو حداکثر هر ۶ ماه یکبار نیاز به کوک دارد؟
هر پیانو بهصورت استاندارد باید حداکثر هر ۶ ماه یکبار کوک شود. این امر برای پیانوهای آکبند شیمل، ساتر یا اشتاینوی هم صدق میکند، چرا که هر سیم پیانو بهصورت میانگین ۹۰ کیلوگرم نیرو به تیونینگپین و پینبلوک وارد میکند. طبیعتاً این نیرو با وجود خاصیت فنری سیمها نمیتواند ثابت بماند و به محض برداشته شدن آچار کوک از پیانو، سیم شروع به کم کردن کشش میکند. این کشش در مدتزمان طولانی به حدی کم میشود که گوش انسان قادر به شنیدن تفاوت صدای سیمها و بهاصطلاح ناکوک بودن پیانو میشود. به همین جهت نوازندگان حرفهایتر که گوش حساستری دارند، در بازههای زمانی کوتاهمدت و حتی ماهانه برای کوک پیانوی خود اقدام میکنند.
اما ممکن است به دلایلی شما بعد از گذشت ۶ ماه متوجه این کاهش کشش سیم و تغییر صدای پیانو نشوید. این اتفاق میتواند دلایل زیادی داشته باشد:
-
اگر با پیانوی دیگری نوازندگی نمیکنید، گوش شما به تغییرات صدای پیانو رفتهرفته عادت میکند؛ دقیقاً همانطور که والدین نوزادان بهاندازه سایرین متوجه میزان رشد و بزرگ شدن فرزندشان نمیشوند.
-
اگر شما یک نوازنده تازهکار باشید، ممکن است گوش شما هنوز توانایی تشخیص صدای خوب از بد را نداشته باشد.
-
شما در این مدت اصلاً از ساز استفاده نکرده باشید.
-
ممکن است سیمهای پیانو بهطور هماهنگ و یکدست افت کشش و فرکانس را تجربه کنند و هارمونی صدادهی خود را با وجود افت فرکانس حفظ نمایند.
اما آیا در این صورت میتوانیم انجام کوک پیانو را به تعویق بیندازیم؟ خیر.
چرا که همانطور که گفتیم، هر سیم پیانو تحت کشش و نیروی میانگین ۹۰ کیلویی قرار دارد. ضرب این عدد در ۲۲۰ سیم برابر است با حدود ۲۰ تن نیرو که به پینبلوک پیانو برای نگه داشتن کوک وارد میشود. عدم انجام کوک باعث کاهش این نیرو و کشش سیمها و افت فرکانس پیانو نسبت به فرکانس استاندارد ۴۴۰ هرتز میشود. این امر نه تنها پیانوی شما را از یک پیانوی استاندارد دور میکند، بلکه کوک مجدد این ساز باید در چند مرحله و با پرداخت هزینه بیشتر انجام شود و در صورت افزایش نیروی ناگهانی توسط اشخاص بیصلاحیت و یا تکرار این پروسه افت و افزایش فرکانس، ممکن است پینبلوک ساز دچار خرابی یا ترک شده و پیانو اصطلاحاً توانایی نگهداری کوک را از دست بدهد.
در کنار همه این موارد، کوک ۶ ماهه پیانو توسط کوشا پیانو برابر است با انجام یک چکاپ سلامت فنی رایگان، و هر ۶ ماه یکبار خیال شما از داشتن سازی سالم و ارزنده راحت میشود.
آیا انجام رگلاژ نیز هر ۶ ماه یکبار ضروری است؟
خیر. قطعات اکشن، کلاویهها و پدالهای پیانو مانند سیمها تحت یک فشار شدید و دائمی قرار ندارند. پیانو تنها زمانی نیاز به رگلاژ کامل دارد که این قطعات از تنظیم استاندارد خود خارج شوند. این اتفاق برای پیانوهای مختلف متفاوت است و به عواملی از جمله سن پیانو، کیفیت پیانو، میزان و شدت نوازندگی، جابهجایی پیانو و... بستگی دارد.
کارشناسان کوشا پیانو در کلیه سرویسها، رگلاژ پیانو را چک کرده و در صورت وجود ایرادات سطحی، آنها را بهصورت رایگان برطرف میکنند. همچنین در صورت نیاز پیانو به رگلاژ کامل، این سرویس طبق سلیقه شما و در صورت تمایل انجام خواهد شد.
انواع مختلف کوک پیانو
۱. کوک استاندارد و دورهای
کوک استاندارد پرکاربردترین روش کوک برای پیانوها میباشد. همانطور که میدانید پیانو ۸۸ نت دارد اما تعداد سیمهای آن به بیش از ۲۲۰ سیم میرسد؛ این یعنی تنها ۱۰٪ نتهای پیانو از طریق یک سیم به صدا در میآیند؛ صدای ۲۰٪ نتها از ارتعاش همزمان دو سیم و ۷۰٪ نتها نیز از ارتعاش همزمان سه سیم به گوش میرسند. کوک استاندارد پیانو زمانی انجام میشود که فرکانس پیانو در بازه استاندارد بوده و میان این سیمهای دوتایی و سه تایی نتهای ساز اختلاف کشش جزئی به وجود آمده است که باعث ایجاد موج صدایی در نتهای پیانو میشود. در پروسه کوک استاندارد ابتدا فرکانس ساز باید بهدرستی تشخیص داده و تنظیم شود؛ کشش همه سیمهای پیانو، حتی سیمهای تکی، باید چک شده و در صورت کاهش فرکانس، به فرکانس اصلی برسند و همچنین سیمهای دوتایی و سهتایی کاملاً ژوست و بدون اختلاف حتی نیمهرتز نسبت به یکدیگر کوک شوند. فواصل کروماتیک و هارمونیک پیانو نیز باید چک شده و بهصورت استاندارد کوک شوند.
۲. کوک Pitch Raise
اگرچه کوک استاندارد پیانو برای بیشتر پیانوها نتیجهبخش و قابل کفایت است، اما بعضی پیانوها در شرایط خاص ممکن است نیاز به خدمات کوک پیشرفتهتری داشته باشند. همانطور که قبلاً اشاره کردیم، عدم کوک پیانو در طولانیمدت میتواند باعث افت کشش سیمها و افت فرکانس صدایی ساز شود. بازه استاندارد فرکانس پیانو ۴۳۰ هرتز تا ۴۴۰ هرتز میباشد و پیانویی که به زیر این فرکانس برسد به عنوان یک پیانوی مرده (Dead Piano) شناخته میشود. در خارج از ایران، Dead Pianoها همان پیانوهایی هستند که در فضای مجازی میبینیم جلوی در گذاشته شدهاند. اما طبیعتاً در ایران ماجرا متفاوت است.
افزایش فرکانس ناگهانی این پیانوها میتواند باعث پاره شدن سیمها و همچنین ترک و خرابی پینبلاک شود. در این صورت پیانو دیگر توانایی نگه داشتن کوک را نداشته و قبل از کوک نیازمند تعمیرات تخصصی پینبلاک خواهد بود. از این رو، افزایش فرکانس باید بهصورت پلهای و در چندین مرحله انجام شود. برای مثال پیانویی که فرکانس آن ۴۲۰ هرتز است، در ۵ مرحله کوک، هر بار دو هرتز افزایش فرکانس داشته و به حداقل فرکانس استاندارد ۴۳۰ هرتز میرسد. این کوک مرحلهای که طی آن فرکانس پیانو افزایش پیدا میکند، کوک Pitch Raise نام دارد.
۳. کوک ضربهای (Hammer Tuning)
فرکانس یک پیانو میتواند در بازه استاندارد ۴۳۰ هرتز تا ۴۴۰ هرتز باشد اما به دلیل عدم رعایت اصول نگهداری ساز، این فرکانس یکدست نباشد. برای مثال قسمت باس پیانو ۴۳۷ هرتز، قسمت میانی ۴۳۰ هرتز و قسمت نتهای زیر ۴۳۴ هرتز باشند. و یا ممکن است نوازنده اصرار داشته باشد که سازش در یک مرحله کوک به چندین فرکانس بالاتر برسد؛ برای مثال از ۴۳۴ هرتز به ۴۴۰ هرتز. در این شرایط بخش زیادی از پیانو یا حتی کل سیمهای پیانو باید یک افزایش کشش و افزایش فرکانس شدید را تجربه کنند. در صورت انجام کوک استاندارد معمولی برای این پیانوها، در مدتزمان کوتاهی پس از خروج تکنسین، پیانو از حالت ژوست خارج میشود؛ یعنی نتها ممکن است صدای موجدار داشته باشند و یا فواصل هارمونیک از جمله فواصل اکتاو، چهارم و پنجم صدای فالش و دور از استاندارد داشته باشند.
دلیل این اتفاق خاصیت ارتجاعی سیمها میباشد. سیمهای پیانو همانند یک فنر، در زمان افزایش و حتی کاهش شدید فشار، تمایل دارند تا به کشش قبلی برگردند. از این رو بلافاصله پس از پایان کوک با سرعت زیادی کشش افزوده شده را پس میزنند و به کشش قبلی نزدیکتر میشوند. راهحل این مشکل انجام کوک به شکل ضربه است. در این روش کوک، علاوه بر رعایت اصول کوک استاندارد، پس از کشیدن هر سیم، کلاویه آن نت توسط تکنسین بهصورت ضربههای مکرر نواخته میشود تا سیم به کاهش کشش تشویق شود. مجدداً سیم کشیده شده و مجدداً ضربههای محکم و مکرر چکش به سیم برخورد میکنند. پس از چندین بار تکرار این پروسه، سیمها به کشش جدید عادت میکنند و این پروسه تا جایی ادامه مییابد که سیمها پس از ضربههای چکش، کشش خود را کاملاً حفظ کنند. این روش برای همه ۲۲۰ سیم ساز تکرار میشود.
